Ապրած կյանքի համը

-       -Դու հոգնեցիր իմ ցանկությամբ,- Կիմը աննկատ Լիզայի ձեռքն առավ իր ձեռքի մեջ ու հպեց շուրթին։ Լիզան չընդդիմացավ, հանգիստ ազատեց ձեռքը և անխոս հեռացավ։

-     -  Վաղը նորից կգա՞ս,- Կիմը կանգնած տեղից ձայն տվեց նրա հետևից։ Լիզան առանց ետ նայելու, շուտով կորավ մթնտած ոլորանում։

Լիզային հանդիպելուց հետո, Կիմը հաջորդ  երեկոյան ավելի վաղ  հայտնվեց քարափի գլխին թիկնած եկեղեցու գավիթում և երկար ժամեր  մնաց այնտեղ։ Նա աննկատ ներս  սողաց դռան ճեղքից, վառեց ձեռքի փոքրիկ լապտերը, մոտեցավ, նայեց երկվա վառված մոմերի մնացուկին, կռացավ հոտ քաշեց, շշնջաց․

-     -  Ինչու՞ այսօր էլ չեկար։

-       Եկա՝  նորից ուշացած,- նա ետ նայեց, Լիզան կանգնած էր իր առջև։

-       -Դու՞, դու իսկապե՞ս ոչնչից չես վախենում,- զարմացավ Կիմը։

-       Միայն քեզանից,- կիսատ ժպտաց Լիզան։

-      - Ինչու՞․․․- զգաստացավ Կիմը։

-       -Չգիտեմ, բայց այն ուրիշ վախ է,այն նման չէ սովորական վախի, այն հաճելի ու կանչող  և ահա ես եկա քո կանչով։

-     -  Բայց ես քեզ չեմ կանչել,- ավելի զարմացավ Կիմը, թոթովելով ուսերը։

-       Ես լսում էի քո հոգու կանչը, իսկ վերջին նախադասութնունն արդեն այստեղ լսեցի, երբ ներս մտա։

-       Դու  այդ ամենը լու՞րջ ես ասում։

-       Կարծում եմ մեր երկուսի տրամադրությունն էլ կատակելուց շատ հեռու է՝ գոնե այս պահին։

-       Եթե հեռու է, դա ինձ դուր է գալիս,- ուրախացավ Կիմը,- Արի քեզ մի տեղ ցույց տամ՝ մութ ու խորհրդավոր,- Կիմը բռնեց Լիզայի ձեռքից և քաշեց եկեղեցու խորքը, երբ մթության մեջ դեմ առան պատին, նա վառեց լապտերը,- Ահա՛, նայիր սա դուռ է։

-       Եվ  ու՞ր է տանում այն,- զարմացավ Լիզան, մթության  մեջ շոշոափեց, կարծես համոզվելու, որ այն իսկապես դուռ է։

-       Դեպի երեկվա դատարկությունը։

-       Ա՜, խորհրդավոր է,- հիացած, ծոր տվեց Լիզան և  հրեց դուռը։

-       Սպասի՛ր, այն հենց այնպես չի բացվում, ես բանալի ունեմ,- ասաց Կիմը և ցույց տվեց ժանգոտված, մեծ բանալին։

-       Որտեղի՞ց այն քեզ,- այս անգամ Լիզայի զարմանքին խառնվեց հիացմունքը, Կիմին տեսնելով,  որպես ամենակարողի։

-       Ոչ մի հարց մի տուր, պարզապես ընկերացիր ինձ և մենք շատ ավելին կարող ենք միասին։

-       Այսինքն, ի՞նչ նկատի ունես և ինչպե՞ս կարող ենք,- թերահավատորեն զարմացավ  Լիզան։

-       Դե՜,- ծոր տվեց Կիմը, ասպետի պես հպարտ կեցվածք ընդունելով,- Վերջերս շատերն են գանձ որոնում, բայց միայն ես եմ կարողանում բացել խորհրդավոր ու փակ դռները,- ասելով, նա ճոճեց ժանգոտած բանալին։

-       Ամենակարո՞ղ ես,- հեգնեց Լիզան։

-       Ո՛չ, պարզապես երկար եմ մտածում և հայտնվում եմ ճիշտ ժամանակին, ճիշտ տեղում։

-      - Այո՜,- նորից ծոր տվեց Լիզան,- Չեմ կարող չհամաձայնվել։

-       Իսկ հիմա այն կբացեմ,- Կիմը  բանալին պտտեց կողպեքի մեջ, դուռը սուր ճռինչով ետ գնաց։

-       Մեր առջև սև՞ է թե անդունդ,- ետ քաշվեց Լիզան, բռնվելով Կիմից։

Ապրած կյաքնի համը

-       Առանձնապես ոչինչ, պարզապես հետաքրքիր է, ինչպես նկատեցիր,- անվստահ պտասխանեց նա։

-        Այդպես չէի ասի, ես ոչինչ էլ չեմ նկատել- գլուխը տարուբերեց Լիզան,- Անկեղծացիր, իսկ եթե չես վստահում,  ի՞նչ եմ անում այստեղ,- Լիզան նորից  ուզեց գնալ։

-       Ոչինչ էլ չեմ փնտրում,- շտապեց արդարանալ Կիմը,- Սպասի՛ր, ի՞նչ կարող եմ փնտրել մի հին ու կիսաավեր վանքում, որ տարիներ շարունակ ծառայել է , որպես ցորենի պահեստ կոմունիստների համար, իսկ դու նրանց լավ գիտես՝ դաժան են ու աչքածակ։

-       Աչկածակ լինելը՝ ցանկացածը իշխանության գալով, կարող է այդպիսին  դառնալ, իսկ դաժանը՝ հաստատուն մնալու թյուր ցանկությունն է, որն էլ հաճախ դառնում է նրա գերեզմանափորը։ Ֆաշիզմը քեզ օրինակ կամ մյուս բոլոր տապալված բռնապետերը, որոնց փոշին անգամ չի մնացել, բայց, եթե լուրջ՝ բոլորց մի բուռ փոշի մնում է․․․ Չէ՞որ մարդը ի վերջո հող է դառնում,- Լիզան մի պահ լռեց և կարծես հիշելով համարյա բացականչեց,- Իսկ կոմունիստնե՞րը, կարծում եմ նրանք ավելի արյունարբու են, բայց դեռ կան՝ ես սխալվեցի։

-       Ի՞նչ իմանանք, կա՞ն, թե մեզ թվում է,- ուսերը վեր քաշեց ԿԻմը։

-       Չե՞ս վախենում այդպես խոսելուց։

-       Ո՛չ, այստեղ ես եմ և դու, ումի՞ց պետք է վախենամ։

-       Բայց դու ինձ չես ճանաչում։

-       Ես գիտեմ, դու լավ մարդ ես։ Արի թեման փոխենք։

-       Այո, այն մի տեսակ ձանձրալի է դառնում։ Մեր վրայից սկսում է համագումարի հոտ փչել։

-       Եվ ոչ տեղին։ Տե՛ս, ի՞նչ աստղալից գիշեր է արթնանում, իսկ մե՞նք․․․ Շոշափում ենք աշխարհի ամենատաղտկալի թեմաներից մեկը․․․

-       Այո՛, այդ կոմունիստները լափեցին իմ ժամանակը և ես պետք է գնամ,- դեպի աստղալից երկնքին նայելով, շինծու բողոքեց Լիզան։

-       Գնացի՛նք, ես իմ խոսքի տերն եմ,- համաձայնեց Կիմը և փորձեց գրկել Լիզային։

-       Ի՞նչ ես անում, թող ինձ, ինքս էլ կարող եմ։

-       Այս դեպքում պետք է որ քեզանից ուժեղ լինեմ,- պատասխանեց Կիմը և Լիզային գրկած հասավ գավիթ։ Նրան իջեցրեց, պահելով թևերի մեջ։

-       Տեսնու՞մ ես, այստեղ ամեն ինչ խորհրդավոր է,- ասաց Լիզան, երբ Կիմը փորձեց համբուրել նրան։

-       Այո՛, չէ՞ որ սա Աստծո տունն է,- հազիվ լսելի շշնջաց Կիմը։

-       Քեզ հաճախ եմ տեսնում այստեղ, կամ հետաքրքիր մարդ ես կամ ինչ որ հետաքրքիր բան ես փնտրում,- Լիզան ժպտալով  ուշադիր նայեց Կիմին,- Թե՞ սխալվում եմ։

-       Այո՛, համարյա ամեն երկո այստեղ եմ լինում, բայց երբեք մտքովս չէր անցնի, որ  կարող ես ինձ հետևել,- ինքնավստահ ժպտաց Կիմը և այն Լիզային դուր չեկավ։

-       Ո՛չ, սխալվում ես, այնքան էլ ցանկություն չունեմ հետևելու մեկին, առավել  ևս քեզ։

-       Ինչու՞, արժանի չե՞մ քո ուշադրությանը։

-       Իսկապես դու հետաքրքիր ես դառնում։

-       Գուցե, բայց ոչ բոլորն են այդպես կարծում։ Մարդիկ հաճախ ինձ չեն հասկանում։ Մի ժամանակ նեղվում էի, բայց հիմա այնքան էլ չեմ ձգտում, որպեսզի ինձ հասկանան։

-       Ճամփորդությունը  թեկուզ կարճ էր, բայց և հոգնեցնող,- նկատեց Լիզան, հենվելով վանքի պատին։

Ապրած կյանքի համը

-       Չգիտեմ, երևի այսօր մի քիչ ուշացել եմ,- պատասխանի հետ, Լիզան նայեց հորիզոնին,- Տե՛ս, հորիզոնն ամեն անգամվա պես չէ, այն պատված էր սև ամպերով, իսկ հիմա ընդամենը մութ է։ Ամեն անգամ այստեղից տուն գնալիս այն կարմրած էր լինում։

-       Գուցե հորիզոնը մու՞թ է, բայց աստղերը սկսեցին ծիկրակել, մի քիչ էլ մնա, աստղալից գիշերն էլ պակաս գեղեցիկ  չէ, քան քո հրակարմիր հորիզոնը,- շարունակեց Կիմը։

-       Գուցե աստղերը շատ են, բայց առանց լուսին, միևնույն է անտանելի մութ է լինում,- Լիզան  մի թաքուն հայցք գցեց դռանը, որտեղից դեռ նշմարվում  էր վառվող մոմերի աղոտ լույսը,- Գիտե՞ս, իմ աղոթքը կիսատ մնաց, երբ դու եկար։

-       Մեղավոր եմ,- ժպտաց Կիմը, բռնելով Լիզայի ձեռքը։

-       Իսկապես  իմ գնալու ժամն է,- ձեռքը ետ քաշեց նա և քայլեց դեպի  մթության մեջ հազիվ նշմարվող արահետը։

-       Մնա, ինձ հետ հետաքրքիր է,- կանգնեցնելով Լիզային, հորդորեց Կիմը։

-       Իսկ ինչու՞ մինչև հիմա հետաքրքիր չէր,- ծիծաղեց Լիզան։

-       Պարզապես մի քիչ էլ մնա,- Կիմը փոխեց խոսքի  ձևը ,- Եվ ինչու՞ առաջներում երբեք չեմ տեսել  քո աչքերը։

-       Մի՞թե հիմա հնարավոր է ինչ որ մեկի աչքերը տեսնել, թեկուզ հրեղեն լինի այդ աչքերի տերը,- սկսեց ծիծաղել Լիզան։

-       Իսկ ես տեսնում եմ, քո աչքերը խաժ են։

-       Իսկ դու գիտե՞ս, խաժ աչքերը միայն արևի լույսի տակ կարող ես տարբերել, իսկ երկրորդը՝ որոհետև ես և դու  առաջին անգամ ենք հանդիպում,- նորից  ծիծաղեց Լիզան, ետ դարձավ, կանգնեց քարափի պռկին,- Կիրճը մթնտել է՝ և վախենալու է և հետաքրքիր։

-       Արի թույլ տանք, որպեսզի հաղթի մեզ  մեր հետաքրքրասիրությունը՝  իջնենք ներքևից դիտենք վանքը,- ոգևորվեց Կիմը։

-       Մութ է, ի՞նչ կարող ենք տեսնել։

-       Դեռ կհասցնենք ինչ որ բան տեսնել։ Խոստանում եմ։

-       Արի։ Իմ կյանքից մի քանի րոպե կնվիրեմ քեզ։ Գնացինք,- համաձայնվեց  Լիզան և սկսեց իջնել քարափն ի վար, առանց սպասելու Կիմին։

-       Սպասի՛ր օգնեմ։

-       Սպասե՞մ,-  ծիծաղեց Լիզան,- Ես չպետք է սպասեմ, դու պետք է կարողանաս հասնել ինձ։

-       Հենց այդ էլ անում եմ,- ասաց Կիմը և սկսեց վազել դանդաղկոտ ու ծանր քայլերով,- Իսկ հիմա տուր ձեռքդ,- հասնելով, ձեռքը մեկնեց Լիզային։

-       Լավ, բան չմնաց, համարյա հասանք,- հրաժարվեց Լիզան և վանքի տակից նայեց վեր,- Նայի՛ր, կարծես վանքը կանգնած է մութ ու դատարկ խոռոչի վրա և իսկապես դատարկ է,- ավելի մոտենալով շարունակեց նա, երբ երևաց վանքի տակի փոքրիկ քարանձավը։

-       Այո՛, բայց դա այնքան էլ այդպես չէ։ Մութ է և թվում է թե վանքը կանգնած է դատարկության վրա, իսկ այն գետնանց է՝ վանքի հիմքը լեռնային է ու ամուր։

-       Պարզվում է, բավականին լավ ուսումնասիրել ես այս վայրը։

-       Այո՛։

-       Հետաքրքիր է, ու՞ր է տանում գետնանցը։

-       Այն գաղտնի ելք է եղել ժամանակին՝ տանում է դեպի եկեղեցու ներսը։

-       Խորհրդավոր է։ Եվ ի՞նչ է քեզ հետաքրքրում այստեղ՝ ավելի ճիշտ, ի՞նչ ես փնտրում այնտեղ՝ վերևում,- մատը վեր պարզելով, հարցրեց Լիզան և մի պահ լռեց,ապա շարունակեց, մինչ Կիմը կպատասխաներ,- Անկեղծ ասաց, ինձ էլ սկսեց հետաքրքրել․․․

Ապրած կյանքի համը «Սև ապառաժը»

 Ժամանակից խունացած ու լքված վանքը, կանգնած  բարձր ժայռին, կարծես փակվել էր   իր մեջ և տարիներ շարունակ սպասում էր մարդու վերադարձին, իսկ մարդը չէր ուզում ու չէր փորձում վերադառնալ։ Դատարկ էր վանքը, դատարկ էր էր նրա գավիթը, իսկ շուրջը մեկ կիրճ էր, մեկ քարքարոտ ցեխոտ ճամփա։ Անցորդը մի կիսատ հայացք էր գցում վանքին  և նույն պահին էլ մոռանում  նրա գոյության մասին, երբ այն կորչում էր տեսադաշտից։

Կիմն հաճախ էր հայտնվում  այնտեղ՝ հիմնականում, երբ հորիզոնը կուլ էր տալիս արևի վերջին պատառը։ Նա երկար ժամերով նստում էր գավիթի պռկին, որտեղից երևում էր սև կիրճը, իսկ մոտիկից լսվում էր վանքի տակով մշտապես հոսող սառնորակ ջրի զրնգուն շառաչը, այն հոսում էր ներքև, խառնվելով լեռնային գետի խուլ ֆշշոցին։

Քարափին նստած, Կիմը սպասում էր հորիզոնի արթնանալուն, բայց այն սև ամպերով ծածակվեց և այդպես մնաց, իր հետ բերելով մութը։ Վանքի խախուտ դռան ճեղքից աղոտ լույս երևաց, նկատելով, Կիմը մոտեցավ  ճեղքից նայեց։

 Մեկը կանգնած էր  կիսախավարում։ Հետաքրքրությունը նրան անաղմուկ տարավ ներս։

-       Լիզա՞, ի՞նչ ես անում այստեղ, այս ժամին,- մոտենալով, հարցրեց Կիմը զարմացած։

-       Կանգնել եմ,- պատասխանեց Լիզան, առանց նայելու հարցնողի կողմը։

-       Տեսնում եմ կանգնել ես, բայց տարօրինակ է այս ժամին․․․ Չե՞ս վախենում։

-       Մինչև հիմա չեմ վախեցել, հետո չգիտեմ,- հանգիստ պատասխանեց նա, քայլեց դեպի դուռը,- Դու ինձ խանգարեցիր,- առանց ետ նայելու, արտաբերեց նա։

-       Ներիր, չէի ուզում,- պատասխանի հետ Կիմը հետևեց նրան։

-       Ուզելն արդեն կարևոր չէ։

-       Լիզա, դու կոպիտ ես, անգամ չնայեցիր իմ կողմը, կարո՞ղ ես գոնե ասել՝ ո՞վ եմ,- ավելի զարմացավ Կիմը, նրա հետևից հասնելով  ելքին։

-        Անցորդ ես, - ի միջայլոց պատասխանեց նա, միաժամանակ դուրս գալով դռան ճեղքից։

-       Բավականին ճարպիկն ես երևում,- նկատեց Կիմը։

-       Ընդամենը դուրս ելա, այստեղ ո՞րն էր իմ ճարպկությունը։

-       Դե անցքը փոքր է, իսկ դու․․․

-       Իսկ ես մեծ, բայց ոչ քեզանից մեծ, չէ՞ որ ինքդ էլ նույն տեղից դուրս եկար, էլ չեմ ասում ներս մտնելդ,- նայելով Կիմին ոտքից գլուխ, հանգիստ պատասխանեց նա։

-       Այո՜,- ծոր տվեց Կիմը, ծոծորակը քորելով։

-        Գնացի, քեզ բարի ժամանաց։

-       Այստեղ ի՞նչ բարի ժամանց կարող է լինել,- ուսերը թոթովեց ԿԻմը։

-       Դե՜, դու համարյա ամեն երեկո այստեղ ես, ուստի այն կամ ժամանց է կամ ավելի լուրջ ժամանց է,- հեգնեց Լիզան, շեշտելով վերջին բառը։

-       Դու առաջին անգա՞մ ես այստեղ լինում,- հետաքրքրվեց Կիմը։

-       Ո՛չ, համարյա ամեն երեկո, իսկ ի՞նչ կա որ։

-       Ոչինչ, առաջին անգամ եմ քեզ տեսնում, ինչու՞ առաջներում չեմ տեսել, եթե ամեն օր այստեղ ես։

Ընդմիջումը երկար տևեց, քանի որ իմ կյանքը միապաղաղ չէ։ Այն ինձ ափե ափ է տալիս, հետո, կարծես ստիպում է գտնելու շարունակությունը, մի պահ դառնում եմ դադարը սեփական կյանքի և նորից տվայտանքների միջից գտնում եմ ինձ՝ հոգնած ու թևաթափ, և շարունակությունը լինում է այն, ինչ ստեղծում եմ ապրած և չապրած օրերից․․․Իրականությունը պատկերելը հոգի է արժենում, իսկ հենց այնպես ստեղծագործելը լոկ միտք ու բառապաշար․․․ՈՒշանում եմ, ուշանում՝ շատ ժամանակ ձեռքս չի գնում գրելու, իսկ միտքս ճչում է և ժամանակի հետ մեռնում։
Դժվարություններն ստիպում են ինձ համոզվել, որ ոչ մի կլոր աշխարհ էլ գոյություն չունի՝ այն քառակուսի է իր սուր ու ծակող անկյուններով և քաղաքներն ու գյուղերը կարծես կառուցվում են հենց այդ անկյունների մեջ ու վրա, իսկ ես,որպես մենավոր ու անվերջ ճամփորդ մանևրում եմ․․․ Ձեզ թվում է, թե աշխարհը մեծ է ու անսահման՝ ո՛չ, այն փոքրացել է ու դարձել մի տուրիստական ուղեգիր, իսկ ինձ համար գնացքների շարան․․․

ԱՊՐԱԾ ԿՅԱՆՔԻ ՀԱՄԸ

Հատված «Քարավան» պեմից

Զարթնել էր երկյուղը՝ ջլատելու հային,զրկելու զենքից,
Եվ հազարներ հառնեց քարավան դարձած,
Եվ դոփե՜ց, դոփե՜ց և անվերջ դոփե՜ց․․․
Սակայն ոչ առաջ, այլ վար՝ դեպի մահ քայլեց․․․

Հարցը հայկական չէր լուծվում երբեք,
Որ ձեռքին ուներ թղթե թույլ շերեփ,
Եվ հարցը չլուծվող նորից ծնեց մահեր՝
Կախախաններ անթիվ, ուր վերքը կծաղկեր․․․

Փչեցին փողերը խավարի անկյունից՝
Մեծ պատերազմի խաղերով հարբած,
Նույն կարմիր դարում, ուր մահն էր ծաղկում,
ՈՒր ճամփին Դեր Զորի արդեն ահն էր խաղում․․․

Ծնվում էր քայլերգը՝ ամենուր մահ սփռող,
Հոշոտվում էր մարդը հենց մարդու կողմից,
Գազանն անզոր էր պատառ փախցնելու
Արյան համտեսով սկսված խաղից․․․

                            ՔԱՐԱՎԱՆ

Փողերը փչեցին գորշ գայլերի երկրից,
Ելան դիվահարներ կարմիրի մոլուցքից,
Ելան համտեսելու արյունը քրիստոնյա,
Ելանխաչելու երազները նաիրյան․․․

Խռպոտեց ձայնը մոլեռանդ ոռնոցի,
Վերածված կախկանձի։
Ցցվեց մեծ ժայռին․․․
Գորշ դեմքը հառած գիշերային լուսատուին,
Ոռնալով դաշյունեց հազարամյա տոհմին․․․

Հայոց դաշտերին՝ ծաղկած, իջավ սև գարունը պաղ,
Ճչաց մահաբեր ախոյանի հրամանն ավա՜ղ,
Լսվեց դոփյունը քայլերգի ամենուր մահ սփռող,
Ամենուր մահվան կեռ յաթաղանի շեղբը համբուրող։